e-Podatki

NIK o przedawnianiu się zobowiązań podatkowych 2016-06-28


Podejmowane przez Ministra Finansów i urzędy skarbowe działania nie zapobiegły wzrostowi zaległości podatkowych i kwot przedawnionych, zatem w ocenie NIK były nieskuteczne. Odzyskanie zaległych kwot podatku, głównie z tzw. pustych faktur, było właściwie niemożliwe, co grozi wzrostem przedawnień zobowiązań podatkowych. NIK dostrzega jednak usprawnienia, jakie Ministerstwo w wprowadza w zakresie skuteczności działania służb skarbowych wobec podmiotów prowadzących legalną działalność.

Według stanu na koniec 2015 r. wymagalne  zaległości podatkowe wyniosły prawie 59 mld zł, w tym zaległości w podatku od towarów i usług prawie 43 mld zł[1]. W ogólnej kwocie zaległości zarejestrowane w urzędach skarbowych stanowiły 86,1%, a zaległości zarejestrowane w izbach celnych 13,9%.

W porównaniu do stanu na koniec 2014 r. zaległości wzrosły o 43,4%. W porównaniu do stanu na koniec 2009 r. zaległości wzrosły ponad trzykrotnie (o 209,4%), w tym zaległości w podatku od towarów i usług wzrosły ponad czterokrotnie (o 325,7%). Ponad trzy czwarte zaległości stanowiły zaległości największych dłużników (powyżej jednego mln zł).

 

Wymagalne zaległości podatkowe ogółem i w podatku VAT w latach 2009-2015 (w mln zł)

Rok

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Zaległości ogółem

19052

20547

22895

27075

33092

41093

58941

Zaległości VAT

10047

10848

12337

15279

19810

27767

42767

Źródło: Ministerstwo Finansów

 

Wzrost zaległości wynikał głównie z trudności w egzekwowaniu należności ustalonych przez dyrektorów urzędów kontroli skarbowej w trybie art. 108 ustawy o podatku od towarów i usług - chodzi o tzw. puste faktury wystawione przez firmy „słupy”. Postępowania egzekucyjne wobec podmiotów dokonujących oszustw podatkowych były mało skuteczne. Wpłaty do budżetu w latach 2013-2014 i w I półroczu 2015 r. wyniosły zaledwie 1,3% kwot wynikających z decyzji wymiarowych urzędów kontroli skarbowej (12,4 mld zł). Zaległości z tego tytułu były więc właściwie nieściągalne, ale zwiększały się wraz ze wzrostem wykrywalności oszustw podatkowych. Należy liczyć się z tym, że w najbliższych latach zaległości te będą się przedawniać. Do ich egzekwowania konieczna jest zmiana metod działania i stosowanie narzędzi właściwych do ścigania przestępstw. Istotne jest identyfikowanie zagrożeń i wykrywanie organizatorów przestępstw podatkowych celem eliminowanie ich z rynku, uniemożliwienia im dalszego prowadzenia przestępczej działalności i generowania dalszych nieściągalnych zaległości.  

W 2014 r. odpisano z powodu przedawnienia zaległości na kwotę 1,7 mld. Było to mniej niż w 2009 r. o 22,1%. W 2015 r. tylko w urzędach skarbowych z tytułu przedawnienia odpisano kwotę 1,7 mld zł (w izbach celnych odpisano 460,4 mln zł).

Przedawnione zaległości podatkowe ogółem i w podatku VAT w latach 2009-2015 (w mln zł)

Rok

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Przedawnione zaległości ogółem

2181

1765

1299

1568

1660

1700

2158

Przedawnione zaległości VAT

1316

1195

816

981

944

812

1321

Źródło: Ministerstwo Finansów

W urzędach skarbowych w badanych sprawach głównymi przyczynami przedawniania się zobowiązań podatkowych były brak majątku i brak możliwości stosowania skutecznych środków egzekucyjnych, zwłaszcza wobec podmiotów uczestniczących w wyłudzaniu podatku. Kontrolowane urzędy podejmowały działania w celu zmniejszenia zaległości. W siedmiu urzędach skarbowych stwierdzono wprawdzie nieprawidłowości, które mogły przyczynić się do przedawnienia około 10% badanych zobowiązań podatkowych, jednak nieprawidłowości te miały miejsce głównie w latach 2002-2010. NIK stwierdziła natomiast opóźnienia w odpisywaniu przedawnionych zaległości, które dotyczyły 17,3% liczby i 20,5% kwoty badanych zaległości.

Wprowadzone przez Ministerstwo Finansów zmiany i usprawnienia w działalności służb skarbowych wpłynęły na szybsze i skuteczniejsze odzyskiwanie należności od podatników legalnie prowadzących działalność gospodarczą, zwłaszcza działania zmierzające do zwiększenia poziomu dobrowolnych wpłat i dyscypliny podatników oraz usprawnienia procesu egzekucji administracyjnej w ramach tzw. „miękkiej egzekucji”. Wykorzystanie możliwości przypominania podatnikom o nieuregulowanych zobowiązaniach (za pomocą sms, e-maili, drogą telefoniczną) przyniosło pozytywny efekt w postaci wpływów z dobrowolnych wpłat podatku, zmniejszenia liczby wystawianych tytułów wykonawczych i prowadzonych postępowań egzekucyjnych, które są długotrwałe i kosztowne dla obu stron.

Do pozytywnych aspektów kontrolowanej działalności można zaliczyć także wprowadzenie rozwiązań w celu lepszego wykrywania oszustw podatkowych, takich jak jednolity plik kontrolny, mechanizm tzw. odwrotnego obciążenia w podatku VAT, instytucja odpowiedzialności solidarnej nabywcy, a także powołanie w 2014 r. Centrów Kompetencyjnych: Spraw Wierzycielskich i Egzekucji Administracyjnej, jako oddziałów ds. standaryzacji. W znacznej części jednak ocena efektów tych zmian będzie możliwa w późniejszym terminie.

NIK zwraca uwagę, że nie zostały sfinalizowane prowadzone od 2007 r. działania Ministra Finansów w zakresie kompleksowej nowelizacji ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, mające na celu usprawnienie postępowania egzekucyjnego i zabezpieczającego. Nie wprowadzono także jednolitych standardów dla komórek egzekucyjnych.

Pomimo podejmowanych działań przez Ministra Finansów i inne organy, nie została uchwalona zmiana w art. 70 Ordynacji podatkowej w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. (SK 40/12), stwierdzającym niekonstytucyjność zasad przedawnień zobowiązań podatkowych zabezpieczonych hipoteką i zastawem skarbowym. Z punktu widzenia poszanowania standardów państwa prawa wykonanie zalecenia wynikającego z treści tego wyroku wymaga pilnej interwencji ustawodawcy. Skutkiem uchylenia art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej może być konieczność przyśpieszenia na masową skalę postępowań egzekucyjnych z rzeczy obciążonych hipoteką lub zastawem skarbowym (dotyczy ok. 6,2 mld zł zobowiązań zabezpieczonych hipoteką i około 2 mld zł zabezpieczonych zastawem skarbowym).

Wnioski:

NIK wnioskowała do Ministra Finansów o:

  • wyposażenie organów egzekucyjnych w niezbędne narzędzia i instrumenty umożliwiające egzekwowanie podatku z wydawanych decyzji, m.in.:
    • ułatwienie wierzycielom, organom egzekucyjnym oraz organom właściwym do dokonania zabezpieczenia na majątku podatnika dostępu do baz danych (rejestrów) w celu poszukiwania majątku dłużników podatkowych i osób trzecich zobowiązanych do zapłaty podatku, a także kontaktu z osobami upoważnionymi do reprezentowania podmiotu,
    • wypracowanie we współpracy z właściwymi organami zapewnienia zgodności ze stanem faktycznym danych rejestracyjnych podmiotu w organie podatkowym i w Krajowym Rejestrze Sądowym,

  • zwiększenie współpracy organów podatkowych i organów kontroli skarbowej z Generalnym Inspektorem Kontroli Finansowej, prokuraturą i Policją w celu identyfikowania zagrożeń i wykrywania organizatorów przestępstw podatkowych,
  • egzekwowanie od podległych organów podejmowania działań mających na celu eliminację z rynku podmiotów uczestniczących w przestępstwie podatkowym, dokonujących nielegalnych transakcji, w tym wykreślania oszustów z rejestru podatników VAT.

Nadal aktualny jest wniosek o wypracowanie rozwiązań zmierzających do zahamowania wzrostu zaległości podatkowych.

Ponadto niezbędne jest wypracowanie w porozumieniu z innymi organami państwa koncepcji wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12, z uwagi na wartość zobowiązań podatkowych zabezpieczonych hipoteką i zastawem skarbowym.

 

Źródło: NIK

 

 [1] Dane na dzień zatwierdzenia Informacji. Po korekcie Ministerstwa Finansów z czerwca 2016 r. zaległości wynosiły 58.990 mln zł, w tym zaległości podatku VAT 42.556 mln zł, a przedawnione zaległości 2.158 mln zł.